De historie van de spiritualiteit gaat in Zutphen ver terug.
Zolang er mensen wonen (en dat is al ruim 10.000 jaar) speelt
de spiritualiteit een wezenlijke rol in de wereld- en mensbeschouwing
van jagers-verzamelaars (animisme). Uit de grafcultuur van
de eerste boerensamenlevingen (vanaf 5000 jaar geleden) blijkt dat
er zorg werd besteed aan het ritueel van begraven en voorouderverering.
In Leesten zijn aanwijzingen gevonden voor een open-luchtcultusplaats 
die in relatie stond met blikseminslagen (god Donar?). We praten over
een tijd van meergodenverering van Keltische en Germaanse culturen.

Omstreeks 800 wordt Zutphen e.o. gekerstend. De heilige Liudger, de latere eerste bisschop van Munster, heeft in deze contreien veel missiewerk verricht en zelfs overwogen om in Wichmond aan de IJssel zijn klooster te stichten. Het bleef bij de eerste kerk van de Achterhoek, het klooster kwam in Essen-Werden waar de heilige begraven werd. In dezelfde eeuw werd op de plaats van de huidige Sint Walburgiskerk een eerste kerk gesticht die in 882 door Vikingen werd verwoest. Deze kerk heeft altijd in nauwe relatie gestaan met de machthebbers in Zutphen: de graven (namens de koning) en de bisschop van Utrecht die in 1046 heer van Zutphen werd. De bisschop verhief de kerk tot kapittelkerk met bijbehorend klooster. De kanunniken van het kapittel vormde in de middeleeuwen de intellectuele bovenlaag van de stedelijke samenleving, maar gedroegen zich steeds wereldlijker. Als tegenreactie vestigden zich bedelordekloosters in de steden en in 1288 ook te Zutphen (de dominicanen). Zij predikten armoede in navolging van Christus. Er was al een hospitaalklooster (een voortbrengsel van de Kruistochten) die de huisvesting van pelgrims en verzorgen van zieken tot taak had. Ook kwamen er begijnhuizen. De stedelijke samenleving was desondanks op zoek naar nieuwe wegen om dichter bij God te komen, zeker na de rampzalige 14e eeuw (o.a. pestepidemieën, oorlogen, verrijking van de Kerk). 

In de IJsselstreek kwam rond 1370 de Moderne Devotie op, een burgerbeweging van intellectuelen die deze nieuwe weg bood. Deze beweging werd snel populair en al rond 1400 waren er drie grote vrouwenconventen in Zutphen. Onder de bekende namen als Geert Groote, Thomas a Kempis mag ook Gerardus Zerbold van Zutphen genoemd worden wiens publicaties van grote en blijvende invloed waren op de ontwikkeling van de Moderne Devotie in Europa en de daana opkomende bewegingen van het Humanisme en Reformatie. De Reformatie was een volgende, maar veel fellere, tegenreactie op misstanden in de gevestigde kerk. Als een van de eerste grote namen in Europa geldt Hendrik van Zutphen, een aanhanger en vriend van Luther. Hij stierf de martelaarsdood. Zijn werkterrein lag overigens vooral in Noord Duitsland maar hij is uit Zutphen afkomstig. In de stad zelf zet de reformatie snel door en dat leidde mede tot de betrokkenheid bij de Nederlandse opstand waarbij Zutphen een beroerde periode van belegeringen en bezetting doormaakte. Toen prins Maurits van Oranje de stad in 1591 veroverde, vond er een ware religieuze staatsgreep plaats. De protestanten namen de kerken over, sloten de kloosters en de stad confisceerde de geestelijke goederen. Het is een wonder dat daarbij de Librije van de Sint Walburgiskerk ongewijzigd gespaard is gebleven. Deze inmiddels wereldvermaarde kerkbibliotheek uit 1563 omvat een collectie boeken uit de 15e en 16e eeuw die diverse vakgebieden beslaat, niet alleen theologie. Er kwam in de 17e-eeuw zelfs een tweede, hervormde, librije die helaas veel minder bekend is maar ook nog altijd een belangrijke collectie boeken representeert.

Een grote naam uit de refomatie is ongetwijfeld Willem Baudartius, predikant te Zutphen, hebraicus en medevertaler van de Bijbel in het Nederlands; de Statenvertaling. Hij had grote invloed op de geestelijke ontplooiing (die gepaard ging met machtstrijd, rekkelijken vs. preciezen) van de reformatie in de noordelijke Nederlanden. In het begin werden de notoire Katholieken streng vervolgd. Zij kwamen bijeen in schuilkerkjes waarvan er een bewaard is gebleven aan de Zaadmarkt (nr. 88, huis De Wildeman).

Zutphen was rond 1700 een typische Nederduits-gereformeerde stad (zoals vrijwel heel Nederland boven de rivieren) maar men vond er tal van gedoogde religieuze stromingen zoals de Waalse kerk (in de Broederenkerk), Lutheranen, Joden en Katholieken (met een gedoogde schuilkerk in de Apenstert). De diversiteit (en tolerantie) had sterk te maken met de pluriforme samenstelling van de Zutphense bevolking: garnizoensoldaten uit allerlei landen, immigranten uit Duitse landen en Zuidelijke Nederlanden, hugenoten etc. 

In de 19e en 20ste eeuw wijkt het geestelijk leven in Zutphen niet wezenlijk af van de rest van Nederland: de joodse bevolking groeide in Zutphen sterk door de godsdienstvrijheid, de Katholieken mochten weer openlijk de eredienst vieren en kregen hun eigen kerk, de gevestigde hervormde/gereformeerde kerk viel in allerhande splinterkerken uiteen. Een van de afgescheiden kerkgemeenschappen emigreerde in 1849 naar Michigan in de USA en stichtte daar een nog altijd bestaande Nederlandse 'kolonie' alwaar ook nog een stadje Zutphen te vinden is. In de 20ste eeuw zette de ontkerkelijking door, sterker dan gemiddeld in Nederland. Dit kwam vooral door de industrialisatie en de groei van de stad. De typische behoudende plattelandsmentaliteit vond men in Zutphen niet. De stad werd en is wel de centrale vestigingsplek van tal van kerkgenootschappen met een ledenkring in de wijde omtrek. De deconfessionalisering bood ruimte voor nieuwe stromingen buiten de 'kerk', zoals de antroposofie die in Zutphen sterk ontwikkeld is. In de huidige tijd geldt Zutphen als stad van de alternatieve spirituele stromingen bij uitstek met een spin-off van tal van instellingen en initiatieven die zich op dat gebied bezighouden.

Michel Groothedde

13.7
609
13
54.81.220.239